Jeszcze w maju w Dzienniku Łódzkim ukazał się artykuł o żydowskiej Łodzi; przeczytajcie i zobaczcie wpółczesne łódzkie synagogi na naszych zdjęciach:

MIASTO SYNAGOG 

Łódź blisko dwa stulecia była prawdziwym tyglem narodowościowym, miastem, w którym obok siebie mieszkali Polacy, Niemcy, Żydzi i Rosjanie. Wszystkie te nacje odcisnęły swoje piętno na obliczu łódzkiej metropolii. Dziś widocznym świadectwem wielo­narodowego i wielokulturowego cha­rakteru dawnej Łodzi są m.in. świąty­nie - rzymskokatolickie i ewangeli­ckie kościoły, prawosławne cerkwie i żydowskie synagogi.

na zdjęciach powyżej Reicher Szul - ul. Rewolucji 1905 roku 28 - foto Josef i Mooti

Serce gminy

Synagoga to polski odpowiednik gre­ckiego określenia „zgromadzenie" oraz hebrajskich pojęć „dom zgroma­dzenia", „dom nauki", „dom modli­twy". Różnorodność nazw, jakimi Ży­dzi określali synagogi, odpowiadała ich wielofunkcyjności. Żydowska boż­nica nie jest bowiem świątynią w chrześcijańskim rozumieniu tego słowa, służącą tylko religijnemu sku­pieniu, rozmowie z Bogiem, modli­twie i nabożeństwu, lecz prawdziwym centrum, sercem gminy żydowskiej. Tu oddaje się cześć Bogu modlitwą i śpiewem, ale także studiuje Torę i Talmud. To równocześnie sala ze­brań, a zarazem siedziba kahału, czyli władz gminy żydowskiej. To wreszcie budynek, w którym mieszczą się zwyczajowo różne urzędy i instytucje tejże gminy, takie jak kancelaria, ar­chiwum, skarbiec, sądy rabinackie, a nawet... koszerna stołówka i schro­nisko z noclegownią. Synagoga nie jest więc obiektem sa­kralnym w znaczeniu, jakie nadają temu pojęciu chrześcijanie - nie składa się tu ofiar Bogu i nie konse­kruje się samego budynku. W takim rozumieniu jedyną i prawdziwą świą­tynią żydowską była Świątynia Jero­zolimska, zbudowana w X w. p.n.e. przez króla Salomona. W każdej synagodze znajduje się kilka istotnych miejsc. Zwoje Tory (hebrajskiej Biblii) przechowywane są w specjalnej szafie ołtarzowej (aron ha-kodesz). Nad aron ha-kodesz wisi „wieczne światło" (lampka ner tamid), obok którego często umieszczony jest siedmioramienny świecznik (menora). Przed szafą umiejscowiony jest pul­pit (amud), zza którego lektor lub kantor przewodzi nabożeństwu. Centralnym miejscem synagogi jest podwyższenie, służące do głośnego odczytywania Tory (bima). Od śred­niowiecza w synagogach pojawiło się odrębne pomieszczenie dla kobiet, czyli babiniec.

Chojche Szul - ul. Pomorska 18 - foto Pinchas

Europejska Jerozolima

„Ziemia obiecana", „polski Manche­ster", „czerwone miasto" to zaledwie kilka nazw, którymi określano Łódź na przestrzeni ostatnich dwóch wie­ków, podkreślając różnorodne cechy miasta i zamieszkującej je społecz­ności. Warto przypomnieć jeszcze jedno z tych określeń - „europejska Je­rozolima". Takie skojarzenia budziła Łódź u odwiedzających ją przybyszów, tak mówili o niej jej żydowscy miesz­kańcy, tak określali niekiedy to mia­sto piszący o nim publicyści i literaci. Skojarzenie takie nie było bynajmniej nadużyciem. Nie chodziło tylko o za­mieszkiwanie w mieście licznej spo­łeczności żydowskiej, choć należy pa­miętać, iż od początków przemysło­wej Łodzi do tragicznych wydarzeń II wojny światowej Żydzi stanowili około jednej trzeciej ludności - w dru­giej dekadzie XIX wieku było ich pra­wie 300 wśród blisko 800 mieszkań­ców, na przełomie XIX i XX spo­śród ponad 300 tysięcy łodzian 100 tysięcy było Żydami, a w przededniu II wojny światowej było ich już ponad 200 tysięcy w mieście liczącym wów­czas około 600 tysięcy mieszkańców. Określenie „europejska Jerozolima" narodziło się jednak przede wszyst­kim z powodu charakterystycznego elementu łódzkiego krajobrazu, jaki stanowiły synagogi i żydowskie domy modlitwy (znakomitą książkę o nich napisał niedawno łódzki historyk Ja­cek Walicki). Przed wybuchem II wojny światowej w Łodzi funkcjono­wało ich prawdopodobnie... 266! W większości były to oczywiście małe, prywatne bożnice, ulokowane w mieszkaniach, przybudówkach, ofi­cynach i podwórkach kamienic, nazy­wane najczęściej od nazwisk właści­cieli. Jednak były wśród nich również okazałe świątynie, gdzie w dni żydow­skich świąt gromadziły się setki wier­nych. Przywołana liczba wydaje się nieprawdopodobna? Wyliczmy zatem w porządku alfabetycznym, według ulic. Pomniejsze synagogi i domy modlitwy znajdowały się przy Aleksandrowskiej (dziś Limanowskiego) - 3, Aleksandryjskiej (dziś Bojowników Getta) -12, Bene­dykta (dziś 6 Sierpnia) - 3, Brzeziń­skiej (dziś Wojska Polskiego) - 2, Cegielnianej (dziś Jaracza) - 9, Długiej (dziś Gdańska) - 5, Drewnowskiej - 8, Dzielnej (dziś Narutowicza) -3, Fran­ciszkańskiej -1, Głównej (dziś część alei Piłsudskiego) - 5, Graficznej -1, Jakuba - 5, Jerozolimskiej (obecnie ulica ta nie istnieje) - 3, Juliusza (dziś Dowborczyków) -1, Kamiennej (dziś Włókiennicza) - 8, Kelma - 1, Konstantynowskiej (obecnie Legio­nów) -2, Krótkiej (dziś Traugutta) -3, Lutomierskiej -1, Łagiewnickiej -1, Mikołajewskiej (Sienkiewicza) - 4, Ni­skiej -1, Nowomiejskiej - 7, Nowo-Zarzewskiej (Zarzewska) - 3, Nowym Rynku (plac Wolności) - 2, Ogrodowej-   5, Pańskiej (dziś Żeromskiego) - 2, Pieprzowej (Hersza Berlińskiego) - 4, Piłsudskiego (Wschodnia) -1, Piotr­kowskiej - 32, placu Kościelnym -1, Podrzecznej - 9, Południowej (Rewo­lucji 1905 roku) -10, Północnej -17, Promenadnej (aleja Kościuszki) -1, Rokicińskiej (część alei Piłsudskiego)-5, Rzgowskiej - 3, Składowej - l, Skwerowej -1, Solnej - 3, Staro-Brzezińskiej (Wojska Polskiego) -1, Staro-Zarzewskiej (Przybyszewskiego) - 3, Starym Rynku - 6, Stodolnianej (część Zachodniej) -1, Średniej (Pomorska)-3, Targowej - 2, Widzewskiej(Kilińskiego) - 8, Wolborskiej - 6,Wólczańskiej -1, Wschodniej - 20,Zachodniej - 5, Zagajnikowej (Kopciń­skiego) -1, Zarzewskiej (Przybyszew­skiego) - 3, Zawadzkiej - 2, Zgierskiej- 5, Zielonej -1, Żeromskiego -1, Żu­rawiej - 2. Razem równo 260! Oprócz wymienionych, działało przed wojną również sześć dużych, głównych ży­dowskich świątyń.

Chojche Szul - ul. Pomorska 18 - foto Mooti

Najważniejsze łódzkie bożnice

Jako pierwsza z dużych łódzkich boż­nic powstała tak zwana Stara Syna­goga, którą wzniesiono przy ulicy Wolborskiej 20. Została wybudowana już w 1809 r. Jednak gdy upłynęło pół wieku, łódzkie władze administra­cyjne zmuszone były zabronić odpra­wiania w niej nabożeństw ze względu na fatalny stan budynku, który groził zawaleniem. W latach 1863-1871 na jej miejscu wzniesiono nową, muro­waną, okazałą Synagogę Alte Szil, która miała spełniać rolę głównej świątyni łódzkiej gminy żydowskiej. Powstała według projektu ówczes­nego głównego architekta Łodzi Jana Karola Mertschinga, a po 20 latach została przebudowana przez Adolfa Zeligsona. W1881 r. rozpoczęła się w Łodzi przy ulicy Spacerowej 2 (obecnie Kościuszki 2) budowa tak zwanej Wielkiej Synagogi, którą wzniesiono dzięki funduszom zebranym przez najpotężniejszych łódzkich przemy­słowców na czele z Izraelem Poznań­skim. Świątynię zaprojektował archi­tekt Adolf Wolff ze Stuttgartu. Była ona przeznaczona dla asymilującej się z polską kulturą żydowskiej burżuazji. Wstęp do niej umożliwiały specjalne przepustki, wydawane naj­bogatszym Żydom, przede wszyst­kim tym, którzy przyczynili się do jej powstania. Kolejne duże łódzkie świątynie to synagoga Wilker Shul, która została zbudowana w latach 1875-1878 przy ulicy Zachodniej 52 oraz synagoga Ezras Izrael, wznie­siona na przełomie XIX i XX w. przy ulicy Wólczańskiej 6. Obydwie powstały według planów znanego architekta Gustawa Landau-Gutentegera.

Szczególny charakter miała boż­nica Ohel Jaków, którą wybudowano w latach osiemdziesiątych XIX stule­cia przy ulicy Długiej (obecnie Gdań­ska 18). Uchodziła ona za świątynię sy­jonistów, dążących do odbudowy państwa izraelskiego w Palestynie. Hasło głoszone wśród wiernych, zbierają­cych się na nabożeństwa w Ohel Jaków, brzmiało: „Żywotność narodu, odbudowa kraju i odrodzenie języka hebrajskiego". Do synagogi tej uczęsz­czał m.in. późniejszy przełożony łódzkiego getta Chaim Rumkowski. I wreszcie przy ulicy Zmiennej we wschodniej części nowego cmentarza żydowskiego wybudowano w latach 1893-1896 synagogę Cmentarną. Wszystkie wielkie łódzkie bożnice w latach okupacji hitlerowskiej splą­drowali i podpalili Niemcy, a szczątki świątyń zostały rozebrane.

Ślady przeszłości

Obecnie w Łodzi czynne są jedynie dwie synagogi. Pierwsza znajduje się przy ul. Pomorskiej 18. Została zało­żona w 1998 r. na pierwszym piętrze siedziby odzyskanej wcześniej przez Żydowską Gminę Wyznaniową. Fun­dusze na urządzenie świątyni zostały przekazane przez zagranicznych dar­czyńców. Synagoga ta składa się z trzech pomieszczeń: głównej sali modlitewnej, babińca oraz przed­sionka. Jest obecnie najczęściej odwie­dzaną bożnicą w mieście, nabożeń­stwa odbywają się w niej regularnie -w zwykłe dni, szabaty i święta. Druga świątynia - synagoga Reicherów - ulokowana jest w oficy­nie kamienicy przy ul. Rewolucji 1905 roku nr 28, dawniej zwanej Połud­niową. Jest jedyną zachowaną prze­dwojenną bożnicą. Została wybudo­wana na przełomie XIX i XX wieku dzięki fundacji rodziny Reicherów, według projektu Gustawa Landau-Gutentegera. Mieści się w oddzielnym, piętro­wym budynku tylnej oficyny. Jest nie­wielka - może się w niej modlić jedno­cześnie 50 osób - (w październiku 2006 z okazji wizyty w Łodzi Rebego z Aleksandrowa modliło się w niej ponad 200 osób! - przyp. red. zwl). Ocalała z wojennej pożogi dzięki fortelowi jej właściciela Wolfa Reichera, który sporządził fik­cyjny akt sprzedaży budynku niemie­ckiemu partnerowi w interesach. Ten nie pozwolił zburzyć świątyni i ocalił ją pod pretekstem przekształcenia w skład soli. Po wojnie Edward Reicher, jedyny ocalały z rodu, przekazał synagogę Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Łodzi. Po 1968 r. bożnica została zamknięta. Wyremontowano ją u schyłku lat 80. dzięki inicjatywie Fundacji Rodziny Nissenbaumów i Laudera oraz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Łodzi.

Przemysław Waingertner 24-25 maja 2008 Polska Dziennik Łódzki